Кыргызстанда IT-билим берүүнү жаңылоонун негизги жолдору

Кыргызстандагы IT-билим берүү: эмне үчүн университеттердин окуу программалары эмгек рыногунун талаптарынан артта калууда жана онлайн сертификаттар адистерди даярдоо системасын кантип өзгөртө алат?

Университеттик билим берүү менен IT-индустриясынын талаптарынын ортосундагы ажырымды кантип кыскартууга болот? Кыргызстандын техникалык жогорку окуу жайлары окуу программаларынын жай жаңыланышы, квалификациялуу окутуучулардын жетишсиздиги жана заманбап технологияларды өздөштүрүү мүмкүнчүлүктөрүнүн чектелүүлүгү сыяктуу көйгөйлөргө туш болууда. Бул маселелерди чечүүнүн бир жолу — эл аралык онлайн курстарды, тармактык сертификаттарды жана жеке билим берүү программаларын жогорку билим берүү системасына интеграциялоо. Мындай ыкма бир катар чет мамлекеттерде буга чейин колдонулуп келет.

1. Эмне үчүн IT-билим берүүнүн салттуу модели өзгөрүүгө муктаж?

Санариптик экономиканын, жасалма интеллекттин жана глобалдык технологиялык платформалардын өнүгүшү IT-адистерди даярдоого коюлган талаптарды өзгөртүүдө. Технологиялар, программалоо тилдери жана кесиптик инструменттер университеттер билим берүү программаларын кайра карап чыгууга жетишкенден кыйла тез жаңыланууда.

Көптөгөн салттуу инженердик багыттардан айырмаланып, суроо-талапка ээ болгон IT-технологиялардын жашоо цикли бир нече жылды гана түзүшү мүмкүн. Натыйжада түзүмдүк ажырым пайда болууда: индустрия заманбап практикалык компетенцияларга ээ адистерге муктаж, ал эми университеттик дисциплиналардын мазмуну технологиялык өзгөрүүлөрдүн ылдамдыгына дайыма эле шайкеш келе бербейт.

Бул көйгөй жогорку билим берүү ресурстары чектелүү өлкөлөрдө, анын ичинде Кыргыз Республикасында өзгөчө курч сезилет. Өлкөнүн IT-сектору жигердүү өнүгүп жатканына карабастан, техникалык университеттер квалификациялуу окутуучулардын, заманбап лабораториялардын жана жаңы дисциплиналарды ыкчам киргизүүгө керектүү ресурстардын жетишсиздигине туш болууда.

Университет кесиптик билимдин жалгыз булагы болбой калды

Салттуу түрдө жогорку окуу жайлары кесиптик даярдыктын негизги булагы болуп келген. Бирок бүгүнкү күндө актуалдуу IT-компетенциялардын олуттуу бөлүгү академиялык чөйрөдөн тышкары да — эл аралык билим берүү платформаларында, корпоративдик билим берүү экосистемаларында жана кесиптик коомдоштуктарда калыптанууда.

Lifelong learning — өмүр бою үзгүлтүксүз билим алуу концепциясынын мааниси барган сайын өсүүдө. Изилдөөчүлөр аны технологиялык өзгөрүүлөрдүн тездешине, анын ичинде жасалма интеллекттин өнүгүшүнө жооп берүүчү ыкмалардын бири катары карашат. Бул ыкмалар, атап айтканда, «Flipped University: LLM-assisted Lifelong Learning Environment» аттуу илимий эмгекте талкууланат.

IT-билим берүүнү трансформациялоо зарылдыгы бир нече фактор менен шартталат:

• Технологиялардын жана программалоо тилдеринин тез эскириши. Суроо-талапка ээ инструменттер салттуу окуу программалары жаңыланганга караганда тезирээк өзгөрүүдө.
• Жаңы адистик багыттардын пайда болушу. Жаңы кесиптик багыттар мамлекеттик билим берүү стандарттары кайра каралып чыкканга караганда тезирээк калыптанууда.
• Практикалык көндүмдөрдүн маанисинин өсүшү. Project-based learning — практикалык долбоорлорду ишке ашыруу аркылуу окутуу барган сайын маанилүү роль ойноодо.
• Жасалма интеллект жана маалыматтарды талдоо жаатындагы компетенцияларга жогорку суроо-талап. Университеттер адистерди даярдоодо бул багыттардын өнүгүшүн эске алышы зарыл.
• Билим берүү контентинин глобалдашуусу. Студенттер жайгашкан жерине карабастан, эл аралык университеттердин жана технологиялык компаниялардын курстарына жеткиликтүүлүк ала алышат.

Көпчүлүк учурларда эл аралык билим берүү платформалары кыйла актуалдуу программаларды сунуштай алышат, анткени айрым курстар түздөн-түз технологиялык компаниялар тарабынан иштелип чыгып, университеттик дисциплиналарга караганда тезирээк жаңыланып турат.

Бул фундаменталдык университеттик билим берүү тышкы билим берүү ресурстары менен толукталган IT-адистерди даярдоонун жаңы моделин калыптандырууга өбөлгө түзөт.

Microcredentials: университеттен тышкары алынган компетенцияларды кантип тастыктоого болот?

Мындай моделдин инструменттеринин бири — microcredentials, башкача айтканда, белгилүү бир кесиптик тармактагы конкреттүү билимди же көндүмдөрдү тастыктаган микроквалификациялар.

Микроквалификациялар менен катар эл аралык онлайн курстар, тармактык сертификаттар жана жеке уюмдардын билим берүү программалары да кеңири жайылууда. Бир катар өлкөлөрдө мындай окутуунун натыйжалары расмий университеттик программаларга интеграцияланып, академиялык кредит катары эсепке алынышы мүмкүн.

Демек, маселе сапаттуу онлайн курстардын жеткиликтүүлүгүндө гана эмес, алар аркылуу алынган натыйжаларды расмий таануу мүмкүнчүлүгүндө да жатат. Университеттер үчүн бул кайсы тышкы билим берүү программалары академиялык даярдыкты толуктай аларын жана студенттер өздөштүргөн компетенцияларды кандайча баалоо керектигин аныктоо зарылдыгын билдирет.

Кыргыз Республикасы үчүн мындай механизмдерди изилдөө өзгөчө кызыгуу жаратат. Эл аралык тажрыйба фундаменталдык университеттик даярдыктан баш тартпастан, техникалык билим берүүнү модернизациялоо мүмкүнчүлүктөрүн карап чыгууга шарт түзөт.

2. Кыргызстанда IT-адистерди даярдоодогу төрт негизги көйгөй

Кыргыз Республикасынын IT-сектору өнүгүп жатканына карабастан, жогорку техникалык билим берүү системасы заманбап кесиптик компетенцияларга ээ адистерди даярдоону кыйындаткан бир катар чектөөлөргө туш болууда.

Бул көйгөйлөр билим берүү программаларынын мазмунуна гана эмес, университеттердин кадрдык камсыздалышына, студенттердин дисциплиналарды өз алдынча тандоо мүмкүнчүлүктөрүнө жана заманбап технологиялык инфраструктурага жеткиликтүүлүгүнө да тиешелүү.

2.1. Окуу программалары технологиялардын өнүгүшүнө караганда жайыраак жаңыланууда

Университеттерде жаңы окуу пландарын иштеп чыгуу, макулдашуу жана ишке киргизүү бир топ убакытты талап кылат. Натыйжада Computer Science, Software Engineering жана Computer Engineering багыттары боюнча билим берүү программалары IT-индустриясындагы өзгөрүүлөргө дайыма эле өз убагында ыңгайлаша бербейт.

Бул артта калуу өзгөчө заманбап технологиялык багыттарга байланышкан дисциплиналарда байкалат:

• Artificial Intelligence (AI) — жасалма интеллект;
• Machine Learning (ML) — машиналык үйрөнүү;
• Data Engineering — маалыматтар инженериясы;
• Cloud Computing — булуттагы эсептөөлөр;
• Cybersecurity — киберкоопсуздук;
• DevOps — программалык камсыздоону иштеп чыгуу жана эксплуатациялоо процесстеринин өз ара аракеттенүүсүн камсыздаган практикалар жана инструменттер.

Бул дисциплиналардын университеттик программаларда жетишсиз камтылышы көптөгөн студенттерди заманбап технологияларды эл аралык онлайн курстар жана тышкы билим берүү платформалары аркылуу өз алдынча өздөштүрүүгө мажбур кылууда.

Ошол эле учурда мындай окутуунун натыйжалары студенттин расмий академиялык билим алуу траекториясынын бир бөлүгү боло бербейт. Ушундан улам университеттер салттуу билим берүү программасынан тышкары алынган билимдерди жана көндүмдөрдү кандайча эсепке ала алат деген суроо жаралат.

2.2. Окутуучулардын жетишсиздиги заманбап IT-дисциплиналарды киргизүүнү чектөөдө

Кыргызстандын техникалык жогорку окуу жайларынын эң олуттуу көйгөйлөрүнүн бири — заманбап IT-дисциплиналарды эл аралык деңгээлде окутууга жөндөмдүү адистердин жетишсиздиги.

IT-секторундагы рыноктук эмгек акы академиялык чөйрөдөгү эмгек акыдан кыйла жогору. Бул тармакта иштеп жаткан практик адистерди окутуучулук ишке тартууну кыйындатып, университеттердин окутуунун мазмунун ыкчам жаңыртуу мүмкүнчүлүктөрүн чектейт.

Квалификациялуу окутуучулардын жетишсиздиги бир нече кесепетке алып келет:

• айрым дисциплиналар эскирген методдор менен окутулууда;
• студенттерди даярдоонун практикалык багыттуулугу төмөндөөдө;
• жасалма интеллектке жана башка заманбап технологияларга байланышкан окуу багыттарын киргизүү татаалдашууда.

Натыйжада университеттер үчүн технологиялык индустриянын учурдагы талаптарына жооп берген адистерди даярдоо барган сайын татаалдашууда.

Бул көйгөйдү чечүүнүн мүмкүн болгон багыттарынын бири — айрым дисциплиналарды окутууга тышкы билим берүү уюмдарын жана IT-компанияларды тартуу. Мындай механизм практик адистерди университеттин штаттык окутуучусу катары гана эмес, билим берүү процессинин катышуучусу катары да кароого мүмкүндүк берет.

2.3. Дисциплиналарды тандоо мүмкүнчүлүгүнүн чектелиши студенттердин өз адистигин калыптандыруусуна тоскоол болууда

Заманбап IT-индустриясы ар түрдүү адистештирилген компетенцияларды талап кылат. Бирок Кыргызстандын көптөгөн техникалык университеттеринде милдеттүү дисциплиналардын үлүшү жогору бойдон калууда, ал эми тандоо курстарынын (элективдердин) саны чектелүү.

Бул жагдай өзгөчө жасалма интеллект тармагында байкалат. Изилдөөнүн авторунун баалоосу боюнча, Кыргызстандын жогорку окуу жайларындагы Computer Science жана ага жакын багыттардын программаларында жасалма интеллектке байланышкан заманбап дисциплиналар өтө аз. Көпчүлүк учурларда бул тармакты окутуу негизинен Introduction to AI аттуу киришүү курсу менен чектелет.

Салыштыруу үчүн Сингапурдагы Nanyang Technological University (NTU) университетинин тажрыйбасын карап көрүүгө болот. Анын College of Computing and Data Science факультетинде студенттерге айрым технологиялык багыттарды тереңдетип үйрөнүүгө мүмкүндүк берген элективдик дисциплиналардын кеңири тандоосу сунушталат.

Чет өлкөлүк билим берүү моделинде кандай дисциплиналар бар: NTU университетинин мисалы

Автор келтирген NTU университетинин элективдик дисциплиналарынын тизмесинде даярдоонун бир нече багыты көрсөтүлгөн.

Жасалма интеллект (AI)

• AI;
• Machine Learning;
• Neural Networks;
• Natural Language Processing;
• Intelligent Agents;
• Computer Vision;
• IoT: Tiny Machine Learning.

Киберкоопсуздук (Security)

• Computer Security;
• Applied Cryptography;
• Security Management;
• Software Security;
• Concepts and Techniques for Malware Analysis;
• Cyber Physical System Security;
• Cyber Threat Intelligence;
• Network Security.

Маалыматтар илими (Data Science)

• Data Analytics and Mining;
• Information Retrieval;
• Network Science;
• Big Data Management;
• Data Visualization.

Тармактык технологиялар (Network)

• Advanced Computer Network;
• Wireless and Mobile Network;
• IoT: Communication Network.

Буюмдардын интернети (IoT)

• Cyber Physical System;
• IoT: Communication & Networks;
• IoT: Tiny ML.

Жогоруда аталган багыттардан тышкары, автор башка элективдик дисциплиналар катары Data System Principles жана Advanced Software Engineering курстарын да келтирет.

Булак: изилдөөдө келтирилген NTU университетинин элективдик дисциплиналарынын тизмеси. NTU документи.

Эмне үчүн элективдик дисциплиналардын кеңири тандоосу IT-билим берүү үчүн маанилүү?

Сингапурдун мисалы студент өзүн кызыктырган технологиялык адистешүүгө ылайык дисциплиналарды тандап, жекелештирилген билим алуу траекториясын түзө ала турган ыкманы көрсөтөт.

Изилдөөнүн авторунун баалоосу боюнча, Кыргызстандын техникалык жогорку окуу жайларында мындай тандоо мүмкүнчүлүктөрү кыйла чектелген. Бул, өзгөчө технологиялар тез өнүккөн тармактарда, айрым багыттарды тереңдетип үйрөнүү мүмкүнчүлүгүн азайтат.

Көйгөй бирдиктүү стандартташтырылган окуу планы заманбап IT-индустриясы талап кылган бардык тар адистештирилген компетенцияларды толук камтый албагандыгында жатат.

Элективдик дисциплиналардын тизмесин, анын ичинде эл аралык онлайн курстардын жана тышкы билим берүү программаларынын эсебинен кеңейтүү, адистерди даярдоону ийкемдүү кылуунун мүмкүн болгон жолдорунун бири катары каралат.

2.4. Технологиялык инфраструктуранын чектелүүлүгү практикалык окутууну кыйындатууда

Заманбап IT-багыттары боюнча адистерди сапаттуу даярдоо үчүн актуалдуу окуу материалдары жана квалификациялуу окутуучулар гана эмес, тиешелүү материалдык-техникалык база да зарыл.

Жасалма интеллект, маалыматтарды талдоо жана башка технологиялык багыттар боюнча дисциплиналарды толук кандуу окутуу үчүн университеттер төмөнкү адистештирилген ресурстарга жеткиликтүүлүккө ээ болушу керек:

• булуттагы эсептөө платформаларына;
• GPU-инфраструктурасына;
• заманбап лабораторияларга;
• адистештирилген программалык камсыздоого жана кесиптик инструменттерге.

Кыргыз Республикасынын көптөгөн университеттери мындай инфраструктураны өнүктүрүүгө жана тейлөөгө тоскоол болгон каржылык чектөөлөргө туш болууда.

Бул заманбап окуу дисциплиналарын киргизүүдө жана студенттердин практикалык даярдыгын уюштурууда кошумча кыйынчылыктарды жаратат.

Бул көйгөйлөрдү эмне бириктирет?

Каралган чектөөлөр бири-бири менен тыгыз байланышта. Окуу программаларынын жай жаңыланышы жаңы багыттарды киргизүүнү кыйындатат, квалификациялуу окутуучулардын жетишсиздиги аларды окутуу мүмкүнчүлүктөрүн чектейт, ал эми инфраструктуранын жетишсиздиги технологияларды практика жүзүндө өздөштүрүүнү татаалдаштырат.

Ошол эле учурда элективдик дисциплиналарды тандоо мүмкүнчүлүгүнүн чектелиши студенттерге жекече билим алуу траекторияларын толук калыптандырууга мүмкүндүк бербейт.

Ошентип, Кыргызстандагы IT-билим берүүнү модернизациялоо окуу программаларынын мазмунун кайра карап чыгууну гана эмес, университеттердин тышкы билим берүү чөйрөсү жана индустрия менен өз ара аракеттенүү механизмдерин кеңейтүүнү да талап кылат.

Мындай механизмдердин бири эл аралык билим берүү платформалары, тармактык программалар жана жеке билим берүү демилгелери аркылуу алынган окуу натыйжаларын расмий таануу болушу мүмкүн.

Эми негизги маселе — мындай механизмдер башка өлкөлөрдө кандайча ишке ашырылып жатканын жана алардын кайсынысын Кыргыз Республикасынын шарттарына ылайыкташтырууга болорун аныктоо.

3. Эл аралык тажрыйба: өлкөлөр онлайн курстарды жана кесиптик сертификаттарды жогорку билим берүү системасына кантип интеграциялоодо?

Университеттен тышкары алынган окуу натыйжаларын таануу акырындык менен жогорку билим берүүнүн эл аралык практикасынын бир бөлүгүнө айланууда. Казакстан, Сингапур, Швейцария, Нидерланддар, Гонконг жана Венгрия онлайн курстарды, кесиптик сертификаттарды жана кыска мөөнөттүү билим берүү программаларын интеграциялоодо ар кандай ыкмаларды колдонушат.

Айрым өлкөлөр эл аралык платформаларды мамлекеттик деңгээлде киргизсе, башкалары топтолуучу квалификацияларды же кесиптик компетенцияларды баалоо системаларын өнүктүрүшүүдө. Кыргызстан үчүн бул тажрыйба университеттик окуу программаларын жаңылоо жана IT-адистерди даярдоо мүмкүнчүлүктөрүн кеңейтүү жагынан кызыгуу жаратат.

3.1. Казакстан: Coursera платформасын мамлекеттик деңгээлде университеттик программаларга интеграциялоо

Кыргыз Республикасы үчүн эң жакын мисалдардын бири — Казакстандын тажрыйбасы. Бул өлкөнүн Илим жана жогорку билим берүү министрлиги эл аралык Coursera платформасын жогорку билим берүү системасына интеграциялоо боюнча мамлекеттик программаны ишке ашырган.

Изилдөөдө келтирилген маалыматтарга ылайык, программа 93 университетти камтыган, ал эми 1600дөн ашуун дисциплина платформанын билим берүү контенти менен интеграцияланган.

93

университет Coursera платформасын билим берүү процессине киргизген

1600+

дисциплина онлайн контент менен интеграцияланган

Казакстандын программасы боюнча баштапкы изилдөөдө көрсөтүлгөн көрсөткүчтөр.

Студенттер дүйнөнүн алдыңкы университеттери сунуштаган курстарды окуу мүмкүнчүлүгүнө ээ болушкан, ал эми алардын окуу натыйжалары академиялык кредит катары эсепке алына баштаган. Бул тышкы билим берүү контентин түздөн-түз университеттик даярдыкка киргизүүгө мүмкүндүк берет.

Казакстандык моделдин принципиалдуу өзгөчөлүгү — эл аралык платформа университеттердин ордун басуучу каражат катары каралбайт. Coursera студенттердин заманбап билимге жеткиликтүүлүгүн кеңейтүү жана колдонуудагы билим берүү программаларынын ийкемдүүлүгүн жогорулатуу үчүн пайдаланылат.

Контентти тилдик жактан ыңгайлаштыруу дагы бир маанилүү багыт болуп калды. Программанын алкагында жүздөгөн курстар казак жана орус тилдерине которулуп, эл аралык билим берүү материалдары студенттер үчүн жеткиликтүүрөөк болду.

Бул демилге тууралуу кеңири маалыматты Coursera платформасынын Казакстандагы программа тууралуу материалдарынан жана BilimUpSkill Kazakhstan ресурсунан алууга болот.

Кыргызстан үчүн Казакстандын тажрыйбасы өзгөчө маанилүү, анткени ал институционалдык өзгөчөлүктөрү салыштырууга боло турган постсоветтик өлкөнүн жогорку билим берүү системасына эл аралык билим берүү платформасын интеграциялоо мүмкүнчүлүгүн көрсөтөт.

3.2. Сингапур: топтолуучу сертификаттар жана ийкемдүү билим алуу траекториялары

Сингапурда үзгүлтүксүз билим берүү системасы өнүктүрүлүүдө. Анда microcredentials жана stackable certificates — топтолуучу билим берүү сертификаттары өзгөчө орунду ээлейт.

Бирдиктүү узак мөөнөттүү билим берүү программасын толук өтүүнү караган салттуу моделден айырмаланып, топтолуучу ыкма өзүнчө модулдарды өздөштүрүүгө жана алардын окуу натыйжаларын акырындык менен бириктирип, кеңири квалификацияларга айландырууга мүмкүндүк берет.

Мисалы, National University of Singapore (NUS) топтолуучу билим берүү модулдарынын механизмин сунуштайт. Алынган натыйжалар акырындык менен толук кандуу билим берүү программаларынын алкагында эсепке алынышы мүмкүн.

Бул модель тууралуу кеңири маалымат Micro-credentials NUS бөлүмүндө берилген.

Ушундай эле ыкмаларды Nanyang Technological University (NTU) да колдонот. Изилдөөгө ылайык, тиешелүү программалардын алкагында микроквалификациялар магистрдик даярдыктын 50%ына чейин түзүшү мүмкүн.

50%га чейин

Баштапкы изилдөөгө ылайык, NTU университетинин тиешелүү модели боюнча магистрдик программанын microcredentials аркылуу түзүлүшү мүмкүн болгон үлүшү.

Булак: NTU FlexiMasters. Бул көрсөткүч бакалавриатка эмес, магистрдик деңгээлдеги билим берүүгө тиешелүү.

Сингапурдук модель бир нече принципке негизделет:

• үзгүлтүксүз билим берүүгө мамлекеттик колдоо көрсөтүү;
• тармактык сертификаттарды таануу;
• билим алуу траекторияларын модулдук негизде түзүү;
• иш берүүчүлөрдүн активдүү катышуусу;
• санариптик көндүмдөргө жана жасалма интеллект жаатындагы компетенцияларга басым жасоо.

Бул механизмдер академиялык даярдыкты өзүнчө кесиптик компетенцияларды өздөштүрүү менен айкалыштырууга мүмкүндүк берет.

Кыргызстан үчүн Сингапурдун тажрыйбасы билим берүү программаларын ийкемдүү түзүүнүн мисалы катары кызыктуу. Ошол эле учурда мындай механизмдерди бакалавриатка колдонуу мүмкүнчүлүгү өзүнчө кароону талап кылат, анткени NTU боюнча келтирилген көрсөткүч магистрдик даярдыкка тиешелүү.

3.3. Швейцария: компетенцияларды баалоо жана индустриянын билим берүүгө катышуусу

Швейцариянын билим берүү модели салттуу түрдө билим берүү мекемелери менен иш берүүчүлөрдүн тыгыз кызматташтыгына таянат. Акыркы жылдары өлкөдө ийкемдүү санариптик программаларга жана competency-based education (CBE) — компетенцияларга негизделген окутуу ыкмасына көңүл буруу күчөөдө.

Бул моделдин негизги принциби — жетишилген окуу натыйжаларын баалоо. Мында окуунун узактыгы гана эмес, билим алуучунун конкреттүү билимдерин жана көндүмдөрүн көрсөтө алуу жөндөмү да маанилүү.

Швейцариялык ыкма бир нече өзгөчөлүк менен мүнөздөлөт:

• практикалык даярдыкка чоң маани берүү;
• компаниялардын билим берүү процессине катышуусу;
• тастыктала турган кесиптик компетенцияларга багытталуу;
• академиялык жана колдонмо окутууну айкалыштыруу.

Изилдөөдө санариптик компетенцияларга багытталган билим берүү чөйрөсүнүн мисалы катары SIW Swiss Digital School аталат.

Мындай ыкма IT-адистерди даярдоодо өзгөчө актуалдуу, анткени практикалык көндүмдөр жана технологияларды колдоно билүү жөндөмү фундаменталдык теориялык билимдерден кем эмес мааниге ээ.

3.4. Нидерланддар: санариптик сертификаттар жана ECTS системасы менен шайкештик

Нидерланддарда SURF университеттик консорциуму тарабынан колдоого алынган Edubadges аттуу улуттук санариптик билим берүү сертификаттарынын системасы өнүгүүдө.

Бул система окуу натыйжаларын санариптик түрдө тастыктоого жана өзүнчө билим берүү жетишкендиктерин таануу механизмдерин өнүктүрүүгө багытталган.

Нидерланддардын бир катар университеттери, анын ичинде University of Twente, үзгүлтүксүз билим берүү алкагында modular learning жана microcredentials ыкмаларын колдонушат.

Өзгөчө көңүл эки жагдайга бурулат:

• Learning outcomes көрсөткүчтөрүнүн салыштырылышына — өздөштүрүлгөн билимдерди жана компетенцияларды баалоого мүмкүндүк берген окуу натыйжаларына.
• ECTS менен шайкештикке — академиялык кредиттерди которуунун жана топтоонун европалык системасына.

Мындай ыкма кыска мөөнөттүү курстарды жана онлайн модулдарды расмий билим алуу траекторияларына киргизүүгө мүмкүнчүлүк түзөт.

Санариптик сертификаттарды колдонуу тууралуу кеңири маалымат University of Twente университетинин Edubadges боюнча материалдарында берилген.

Кыргызстан үчүн Нидерланддардын тажрыйбасы, биринчи кезекте, тышкы окуу натыйжаларын университеттик талаптар менен шайкеш келтирүү механизмдери жагынан кызыктуу.

3.5. Гонконг: санариптик экономика жана жасалма интеллект үчүн микроквалификациялар

Гонконгдун университеттери санариптик экономиканын муктаждыктарына багытталган топтолуучу квалификациялардын жана кесиптик microcredentials системаларын өнүктүрүшүүдө.

Hong Kong University of Science and Technology (HKUST) жана Hong Kong Polytechnic University сыяктуу билим берүү мекемелери онлайн окутууну жана кыска мөөнөттүү кесиптик программаларды үзгүлтүксүз билим берүүнүн алкагында пайдаланууну караган моделдерди киргизүүдө.

Өзгөчө көңүл жасалма интеллектке жана санариптик технологияларга байланышкан компетенцияларды өнүктүрүүгө бурулат.

Мындай программалар билим берүүнү алгачкы университеттик билим алуу процесси катары гана эмес, андан аркы кесиптик өнүгүүнүн да бир бөлүгү катары кароого мүмкүндүк берет.

Тиешелүү билим берүү демилгелеринин мисалдарынын бири HKUST Continuing and Professional Education платформасында көрсөтүлгөн.

Кыргызстан үчүн бул ыкма салттуу университеттик дисциплиналардан тышкары заманбап IT-компетенцияларды өздөштүрүү мүмкүнчүлүктөрүн кеңейтүү жагынан кызыгуу жаратат.

3.6. Венгрия: Болонья процессинин алкагында ийкемдүү билим берүүнү өнүктүрүү

Венгрия жогорку билим берүү системасына мурда алынган окуу натыйжаларын таануу — recognition of prior learning — механизмдерин акырындык менен интеграциялоонун мисалын көрсөтөт.

Болонья процессинин жана жогорку билим берүүнүн жалпы европалык санариптик трансформациясынын алкагында билим берүү мекемелери blended learning ыкмаларын жана санариптик билим берүү сертификаттарын өнүктүрүшүүдө.

Венгриянын тажрыйбасынын өзгөчөлүгү — ийкемдүү билим берүү механизмдерин европалык жогорку билим берүү системасынын алкагында ыңгайлаштырууда.

3.7. Эл аралык тажрыйба эмнени көрсөтөт: алты ыкманы салыштыруу

Каралган өлкөлөр окуу натыйжаларын таануунун ар кандай моделдерин колдонушат. Аларды бириктирген негизги максат — салттуу университеттик курстардан тышкары кесиптик компетенцияларды алуу жана тастыктоо мүмкүнчүлүктөрүн кеңейтүү.

Эл аралык тажрыйба онлайн курстарды жана кесиптик сертификаттарды таануу сөзсүз түрдө салттуу университеттик билим берүүдөн баш тартууну билдирбей турганын көрсөтөт. Тескерисинче, мындай механизмдер заманбап билимге жеткиликтүүлүктү кеңейтүү жана тышкы булактардан алынган окуу натыйжаларын эсепке алуу аркылуу академиялык программаларды толуктай алат.

Кыргыз Республикасы үчүн негизги маселе билим берүү платформаларын тандоодо гана эмес, окуу натыйжаларын таануу механизмдерин түзүүдө да жатат. Буга өздөштүрүлгөн компетенциялардын университеттик программалардын талаптарына шайкештигин аныктоо, академиялык кредиттерди эсепке алуу эрежелерин белгилөө жана сапатты көзөмөлдөө жол-жоболорун иштеп чыгуу кирет.

Дал ушул маселелер эл аралык тажрыйбаны Болонья процессинин принциптери жана европалык ECTS системасы менен байланыштырат. Алар изилдөөнүн кийинки бөлүмүндө каралат.

4. Болонья процесси жана ECTS: университеттен тышкары алынган окуу натыйжаларын кантип таанууга болот?

Эл аралык онлайн курстарды жана тармактык сертификаттарды университеттик программаларга интеграциялоо окуу натыйжаларын расмий таануу механизмдерин талап кылат. Кыргыз Республикасы үчүн бул маселеде Болонья процессинин принциптери жана академиялык кредиттерди которуунун жана топтоонун европалык системасы — ECTS (European Credit Transfer and Accumulation System) маанилүү багыт болуп саналат.

Европалык жогорку билим берүү мейкиндигинде recognition of prior learning — мурда алынган окуу натыйжаларын таануу ыкмасы барган сайын чоң мааниге ээ болууда. Анын негизги идеясы — студенттин даярдыгын баалоодо билимдин кайда жана кандай форматта алынганын гана эмес, жетишилген окуу натыйжаларын да эске алуу маанилүү.

4.1. Окуу сааттарынын санынан — реалдуу компетенцияларды баалоого өтүү

Салттуу университеттик модель окуу дисциплиналарына, белгиленген программаларга жана академиялык окуу жүктөмүнө негизделет. Тышкы окутуунун натыйжаларын таанууда студент билим берүү чөйрөсүнө карабастан өздөштүргөн конкреттүү компетенцияларды баалоо кошумча мааниге ээ болот.

Бул ыкманын негизинде learning outcomes — өлчөөгө мүмкүн болгон окуу натыйжалары түшүнүгү жатат. Дал ушул натыйжалар эл аралык онлайн курстардын, кесиптик программалардын жана университеттик дисциплиналардын мазмунун салыштырууга мүмкүндүк берет.

Бул бир нече механизмди колдонууга мүмкүнчүлүк түзөт:

• Онлайн курстарды университеттик билим берүү программасынын курамдык бөлүгү катары таануу.
• Microcredentials — белгилүү бир билимдердин жана көндүмдөрдүн өздөштүрүлгөнүн тастыктаган микроквалификацияларды интеграциялоо.
• Тармактык сертификаттарды академиялык даярдыктын алкагында эсепке алуу.
• Ар кандай билим берүү платформаларында алынган окуу натыйжаларын эске алган ийкемдүү билим алуу траекторияларын калыптандыруу.

Ошентип, тышкы окуу натыйжаларын таануу өздөштүрүлгөн компетенциялардын салыштырылышына багытталган европалык билим берүү моделинин заманбап өнүгүү багытына шайкеш келет.

Ошол эле учурда Болонья процессинин жалпы принциптерине шайкеш келүү ар бир онлайн сертификат университет тарабынан автоматтык түрдө таанылат дегенди билдирбейт.

5. Кыргызстандагы IT-билим берүүнү модернизациялоонун үч модели

Эл аралык тажрыйба Кыргыз Республикасынын жогорку билим берүү системасына тышкы билим берүү ресурстарын интеграциялоонун бир нече вариантын карап чыгууга мүмкүндүк берет.

Изилдөөнүн автору үч моделди сунуштайт: эл аралык онлайн сертификаттарды расмий таануу, IT-компанияларды жана жеке билим берүү уюмдарын элективдик дисциплиналарды окутууга тартуу, ошондой эле университеттик жана тышкы даярдыкты айкалыштырган аралаш ыкма.

5.1. Биринчи модель: эл аралык онлайн сертификаттарды таануу

Биринчи модель айрым эл аралык онлайн курстарды жана сертификаттык программаларды бакалавриатта тааныла турган окуу натыйжаларынын тизмесине киргизүүнү карайт.

Мындай курстар элективдик дисциплиналардын алкагында эсепке алынышы мүмкүн. Бул студенттерге заманбап технологияларды тышкы билим берүү платформаларында үйрөнүүгө жана тиешелүү даярдыктан университеттин ичинде кайрадан өтпөөгө мүмкүндүк берет.

Автор потенциалдуу билим берүү ресурстары катары төмөнкү платформаларды карайт:

• Coursera;
• edX;
• Cisco Networking Academy;
• AWS Academy;
• Google Career Certificates;
• Microsoft Learn.

Ошол эле учурда университет билим берүүнүн академиялык сапаты үчүн жоопкерчиликти сактап, кайсы тышкы курстар конкреттүү билим берүү программасынын талаптарына жооп берерин өз алдынча аныктайт.

Бул моделди ишке ашыруу үчүн төмөнкү тартип сунушталат:

1. Тааныла турган курстардын тизмесин түзүү. Университет бакалавриаттын алкагында эсепке алынышы мүмкүн болгон тышкы билим берүү программаларын аныктайт.
2. Окуу натыйжаларын салыштыруу. Курстардын мазмуну белгиленген learning outcomes талаптарына шайкештиги боюнча бааланат.
3. Тааныла турган кредиттердин көлөмүн аныктоо. Университет билим берүү программасында тышкы окутуунун үлүшүнө чектөөлөрдү белгилейт.
4. Жыйынтыктоочу аттестация. Студенттердин окуу натыйжалары түздөн-түз университетте бааланат.

15–25%

Билим берүү программасындагы тышкы курстардын сунушталган үлүшү

Изилдөөнүн автору бакалавриаттын билим берүү программасында тааныла турган тышкы курстардын көлөмүн 15–25% чегинде чектөөнү оптималдуу деп эсептейт.

Бул — эксперттик сунуш, Кыргыз Республикасынын жогорку окуу жайлары үчүн расмий бекитилген ченемдик квота эмес.

Мындай модель студенттердин заманбап билим берүү контентине жеткиликтүүлүгүн кеңейтүүгө мүмкүндүк берет. Ошол эле учурда курстарды тандоо, компетенциялардын шайкештигин аныктоо жана билимди жыйынтыктоочу баалоо функциялары университеттин карамагында калат.

5.2. Экинчи модель: IT-компаниялардын жана жеке билим берүү уюмдарынын катышуусундагы тармактык элективдер

Экинчи модель бакалаврларды даярдоого жеке билим берүү секторун жана IT-индустриясын кыйла активдүү тартууну карайт.

Ар бир адистештирилген дисциплинаны өз алдынча иштеп чыгып, окутуунун ордуна университет айрым элективдик курстарды өткөрүү үчүн тышкы уюмдарды тарта алат.

Сунушталган механизм төрт этаптан турат:

1. Университет студенттерде калыптандырылышы зарыл болгон компетенцияларды аныктайт.
2. Билим берүү кызматтарын көрсөтүүчүлөрдүн арасында конкурс жарыяланат.
3. Тандалып алынган тышкы уюмдар элективдик дисциплиналарды окутушат.
4. Университет окутуунун сапатына академиялык көзөмөл жүргүзөт.

Мындай ыкма IT-индустриясында иштеп жаткан практик адистердин кесиптик тажрыйбасын түздөн-түз билим берүү процессинде пайдаланууга мүмкүндүк берет.

Университеттер үчүн бул модель бир нече артыкчылыкты сунуштайт: заманбап технологияларды тезирээк киргизүү, практик адистерди тартуу жана өзүнүн окутуучулар жамаатына түшкөн кадрдык жүктөмдү азайтуу мүмкүнчүлүгү.

IT-компаниялар жана жеке билим берүү уюмдары үчүн бул расмий университеттик программалардын алкагында студенттердин колдонмо компетенцияларын калыптандырууга катышуу мүмкүнчүлүгүн түзөт.

Ошол эле учурда академиялык көзөмөл жогорку окуу жайынын карамагында калып, даярдыктын натыйжаларына коюлган талаптардын бирдиктүүлүгүн сактоого мүмкүндүк берет.

5.3. Үчүнчү модель: фундаменталдык университеттик билим берүү менен тармактык даярдыкты айкалыштыруу

Изилдөөнүн автору Кыргыз Республикасы үчүн фундаменталдык академиялык даярдыкты тышкы билим берүү ресурстары менен бириктирген аралаш моделди эң реалдуу вариант деп эсептейт.

Анын негизги принциби — билим берүү функцияларын бөлүштүрүү. Университет базалык дисциплиналар жана теориялык даярдык үчүн жоопкерчиликти сактайт, ал эми айрым колдонмо жана тез өзгөрүп жаткан технологиялык компетенциялар онлайн платформалардын жана IT-компаниялардын катышуусунда өздөштүрүлүшү мүмкүн.

Функцияларды төмөнкүдөй бөлүштүрүү сунушталат:

Мындай моделдин алкагында университет өзүнүн негизги ролун жоготпойт. Тескерисинче, ал фундаменталдык даярдыкты камсыздап, билим алуу траекториясын координациялайт жана салттуу окутууну актуалдуу тышкы программалар менен толуктайт.

Эл аралык билим берүү платформалары заманбап технологиялык инструменттерди өздөштүрүү үчүн колдонулушу мүмкүн, ал эми IT-компаниялар практикалык долбоорлорду уюштурууга катыша алышат.

Ошентип, фундаменталдык билимдер менен колдонмо кесиптик компетенциялар IT-адистерди даярдоонун бири-бирине атаандаш эмес, өз ара толуктоочу компоненттери катары каралат.

Эмне үчүн аралаш модель эң ылайыктуу деп эсептелет?

Сунушталган ыкма Кыргыз Республикасынын техникалык университеттери туш болгон негизги чектөөлөрдү эске алат: квалификациялуу окутуучулардын жетишсиздигин, материалдык-техникалык ресурстардын чектелүүлүгүн жана билим берүү контентин үзгүлтүксүз жаңылоо зарылдыгын.

Ошол эле учурда бул модель даярдыктын бардык бөлүгүн тышкы уюмдарга өткөрүп берүүнү карабайт. Билим берүүнүн фундаменталдык бөлүгү университеттердин жоопкерчилигинде калат, ал эми эл аралык платформалар жана тармактык өнөктөштөр колдонмо көндүмдөрдү өздөштүрүү үчүн кошумча мүмкүнчүлүктөрдү камсыздайт.

Аралаш моделдин негизги артыкчылыгы — бакалавриаттагы даярдыктын академиялык негиздеринен баш тартпастан, IT-билим берүүнүн ийкемдүүлүгүн жогорулатуу мүмкүнчүлүгү.

Бирок тышкы окуу натыйжаларын расмий интеграциялоо ылайыктуу моделди тандоону гана эмес, сапатты көзөмөлдөө механизмдерин, сертификаттарды баалоо жол-жоболорун жана студенттердин билим берүү ресурстарына бирдей жеткиликтүүлүгүн камсыздоо чараларын иштеп чыгууну да талап кылат. Дал ушул маселелер сунушталган реформалардын негизги тобокелдиктерин аныктайт.

6. Онлайн курстарды жана тармактык сертификаттарды интеграциялоонун тобокелдиктери: билим берүүнүн сапатын кантип камсыздоого болот?

Эл аралык онлайн курстарды, микроквалификацияларды жана тармактык сертификаттарды таануу Кыргызстандагы IT-билим берүүнү модернизациялоо үчүн жаңы мүмкүнчүлүктөрдү ачат. Бирок тышкы билим берүү программаларын киргизүү сапатты көзөмөлдөө механизмдерин жана окуу натыйжаларын баалоонун бирдиктүү ыкмаларын талап кылат.

Мындай механизмдер жок болгон учурда билим алуу мүмкүнчүлүктөрүн кеңейтүү академиялык талаптардын төмөндөшүнө, сертификаттарды формалдуу түрдө алууга жана университеттик программалардын бүтүндүгүнүн бузулушуна алып келиши мүмкүн.

6.1. Тышкы окуу натыйжаларын таануудагы беш негизги тобокелдик

Изилдөөнүн автору IT-бакалаврларды даярдоо системасын реформалоодо эске алынышы керек болгон беш негизги тобокелдикти белгилейт.

• Сапатты көзөмөлдөөнүн төмөндөшү. Билим берүү процессинин бир бөлүгүн тышкы уюмдарга өткөрүп берүү бирдиктүү академиялык талаптарды сактоону татаалдаштырышы мүмкүн.
• Сертификаттарды формалдуу түрдө алуу. Курсту аяктагандыгы тууралуу документтин болушу зарыл компетенциялардын иш жүзүндө өздөштүрүлгөнүнө дайыма эле кепилдик бербейт.
• Билим берүү ресурстарына бирдей жеткиликтүүлүктүн жоктугу. Акы төлөнүүчү эл аралык платформаларды колдонуу студенттердин билим алуу мүмкүнчүлүктөрүндө айырмачылыктарды жаратышы мүмкүн.
• Чет өлкөлүк билим берүү экосистемаларынан көз карандылык. Эл аралык платформаларга таянуу билим берүү процессинин бир бөлүгүн тышкы провайдерлерге көз каранды кылат.
• Билим берүү программаларынын бөлүкчөлөргө ажырашы. Айрым курстарды алардын мазмунун өз ара макулдашпастан интеграциялоо адистерди даярдоонун ырааттуулугун жана бүтүндүгүн бузушу мүмкүн.

Бул тобокелдиктер сапаттуу эл аралык курстардын болушу гана аларды университеттик билим берүүгө толук кандуу интеграциялоо үчүн жетишсиз экенин көрсөтөт.

Кайсы окуу натыйжалары тааныла аларын, курстардын университеттик талаптарга шайкештигин кантип текшерүү керектигин жана студенттердин билимин жыйынтыктоочу баалоо үчүн ким жооптуу экенин аныктоо зарыл.

6.2. Тобокелдиктерди азайтуунун беш механизми

Даярдыктын сапатын камсыздоо үчүн автор тышкы окутуунун ийкемдүүлүгүн университеттер тарабынан жүргүзүлүүчү академиялык көзөмөл менен айкалыштырууга мүмкүндүк берген чаралар системасын сунуштайт.

1. Тааныла турган сертификаттардын улуттук реестрин түзүү. Мындай реестр окуу натыйжалары университеттик даярдыктын алкагында эсепке алынышы мүмкүн болгон тышкы билим берүү программаларын системалаштыруунун инструменти боло алат.

2. Курстардын шайкештигине эксперттик баа берүү. Тышкы программалар окуу натыйжаларына жана конкреттүү дисциплиналардын талаптарына шайкештиги боюнча баалоодон өтүшү керек.

3. Тышкы академиялык кредиттердин үлүшүн чектөө. Тааныла турган тышкы окутуунун максималдуу көлөмүн белгилөө университеттик билим берүүнүн фундаменталдык бөлүгүн сактоого мүмкүндүк берет. Мурда сунушталган моделде автор билим берүү программасынын 15–25% өлчөмүндөгү чекти сунуштайт.

4. Университетте милдеттүү жыйынтыктоочу аттестация өткөрүү. Студент кайсы билим берүү платформасында окуганына карабастан, жогорку окуу жайы анын көрсөтүлгөн компетенцияларды иш жүзүндө өздөштүргөнүн текшериши керек.

5. Quality assurance боюнча бирдиктүү талаптарды иштеп чыгуу. Сапатты камсыздоонун бирдиктүү механизмдери тышкы билим берүү программаларын жана алар аркылуу жетишилген окуу натыйжаларын баалоо үчүн зарыл.

Бул чаралардын жыйындысы салттуу билим берүү чөйрөсүнөн тышкары окуу мүмкүнчүлүктөрүн кеңейтүү менен бирге университеттердин академиялык жоопкерчилигин сактоого багытталган.

6.3. Тышкы билим берүү уюмдары катышкан учурда академиялык стандарттарды кантип сактоого болот?

Сунушталган механизмдер онлайн сертификатты таануу курсту аяктагандыгын тастыктаган документти формалдуу түрдө эсепке алуу менен гана чектелбеши керектигин билдирет.

Негизги критерий — алынган билимдердин жана көндүмдөрдүн белгиленген окуу натыйжаларына шайкештиги. Ошол эле учурда университет даярдыктын сапатын көзөмөлдөөнү, тааныла турган кредиттердин көлөмүн аныктоону жана жыйынтыктоочу аттестацияны өткөрүүнү улантат.

Мындай ыкма эл аралык билим берүү платформаларын жана тармактык программаларды университеттик системанын ордун басуучу каражат катары эмес, адистерди даярдоонун кошумча инструменттери катары кароого мүмкүндүк берет.

7. Кыргыз Республикасында IT-билим берүүнү модернизациялоонун келечеги

IT-адистерди даярдоонун заманбап системасы тез өзгөрүп жаткан технологиялык талаптарга ыңгайлашуу зарылдыгына туш болууда. Кыргыз Республикасы үчүн бул маселе квалификациялуу окутуучулардын жетишсиздиги, билим берүү ресурстарынын чектелүүлүгү, IT-секторунун өсүшү жана жасалма интеллект жаатындагы компетенцияларды тездетилген түрдө өнүктүрүү зарылдыгы шартында өзгөчө актуалдуу.

Эл аралык тажрыйба онлайн курстарды, тармактык сертификаттарды жана микроквалификацияларды интеграциялоо жогорку техникалык билим берүүнү жаңылоонун инструменттеринин бири боло аларын көрсөтөт.

7.1. Билимдин жалгыз булагынан — билим алуу траекториясынын координаторуна

Сунушталган модернизация фундаменталдык даярдыктан баш тартууну билдирбейт. Математика, алгоритмдер жана Computer Science багытындагы базалык дисциплиналар билим берүү программаларында маанилүү ролун сактап калат.

Ошол эле учурда айрым колдонмо жана тез өзгөрүп жаткан компетенциялар эл аралык платформалардын, жеке билим берүү уюмдарынын жана IT-компаниялардын катышуусунда өздөштүрүлүшү мүмкүн.

Мындай моделде университеттин өзүнүн ролу өзгөрөт. Ал кесиптик билимдин жалгыз булагы болуудан студенттин жекече билим алуу траекториясынын координаторуна айланып, академиялык окутуу менен тышкы билим берүү ресурстарынын айкалышын камсыздайт.

Бул адистерди даярдоонун ийкемдүүлүгүн жогорулатуу менен бирге жогорку билим берүүнүн фундаменталдык негизин сактоого мүмкүндүк берет.

7.2. Университеттер менен IT-индустриясынын кызматташтыгы өнүгүү багыты катары

IT-компаниялардын жана жеке билим берүү уюмдарынын студенттерди даярдоого катышуусу билим берүү системасын модернизациялоонун маанилүү элементи катары каралат.

Автор сунуштаган аралаш модель университеттердин, эл аралык платформалардын жана индустрия өкүлдөрүнүн ортосунда функцияларды бөлүштүрүүнү карайт.

Университеттер академиялык даярдыкты камсыздайт, тышкы платформалар заманбап билим берүү программаларына жеткиликтүүлүк берет, ал эми IT-компаниялар практикалык долбоорлорду уюштурууга катыша алышат.

Техникалык жогорку окуу жайлары үчүн мындай ыкма билим берүү контентин жаңылоо жана практик адистерди тартуу боюнча кошумча мүмкүнчүлүктөрдү ачат. Ал эми IT-индустриясы үчүн болочок бүтүрүүчүлөрдүн кесиптик компетенцияларын калыптандырууга түздөн-түз катышуу мүмкүнчүлүгүн түзөт.

7.3. Негизги багыт — атаандаштыкка жөндөмдүү IT-адистерди даярдоонун ийкемдүү системасы

Казакстандын, Сингапурдун, Швейцариянын, Нидерланддардын, Гонконгдун жана Венгриянын эл аралык тажрыйбасы тышкы окутуунун натыйжаларын таануунун ар кандай ыкмаларын көрсөтөт. Кыргызстан үчүн бул тажрыйбалар эл аралык курстарды жана тармактык билим берүү программаларын интеграциялоонун өз механизмдерин карап чыгууга негиз боло алат.

Ошол эле учурда академиялык көзөмөл, окуу натыйжаларынын салыштырылышы жана жогорку билим берүүнүн фундаменталдык бөлүгүн сактоо эң маанилүү шарттар бойдон калууда.

IT-билим берүүнүн келечектүү модели университеттер менен тышкы билим берүү кызматтарын көрсөтүүчүлөрдүн атаандашуусун эмес, алардын мүмкүнчүлүктөрүн бирдиктүү билим алуу траекториясынын алкагында айкалыштырууну карайт.

Материал Койчуманов Талайбек Джумашевичтин «IT-бакалаврларды даярдоодо онлайн сертификаттарды жана тармактык курстарды таануу: эл аралык тажрыйба жана Кыргыз Республикасы үчүн келечектүү мүмкүнчүлүктөр» аттуу илимий макаласынын негизинде даярдалды.

Редакциялык эскертүү: Реформалоонун бардык сунушталган механизмдери, анын ичинде тааныла турган тышкы кредиттердин сунушталган үлүшү, Кыргыз Республикасында колдонулуп жаткан ченемдик талаптар катары эмес, изилдөөнүн авторунун эксперттик сунуштары катары каралат.