Өнүгүп келе жаткан өлкөлөрдүн IT жана жасалма интеллект аркылуу технологиялык секириги: Smile Curve жана DeepVine концепциялары

Өнүгүп келе жаткан өлкөлөрдүн IT жана жасалма интеллект аркылуу технологиялык секириги: Smile Curve жана DeepVine концепциялары

Аннотация

Өнүгүп келе жаткан өлкөлөр жакырчылык тузагынан чыгуу жана кошумча наркы төмөн тармактарга көз карандылыкты азайтуу маселесине туш болушат. Smile Curve концепциясы өндүрүштөгү эң жогорку кошумча нарк изилдөө, иштеп чыгуу жана инновациялар (R&D) этаптарында түзүлөрүн, ал эми массалык өндүрүш салыштырмалуу төмөн киреше алып келерин көрсөтөт. Бул макалада илим жана билим берүү менен интеграцияланган IT-индустрия DeepVine деп аталган технологиялык «лиана» катары кызмат кылып, өнүгүп келе жаткан өлкөлөргө жогорку кошумча наркы бар тармактарга технологиялык секирик жасоого мүмкүндүк берет деген гипотеза сунушталат.

Вьетнам, Эстония жана Руанданын тажрыйбасын талдоонун негизинде маалыматтык технологиялар, жасалма интеллект жана DeepTech багыттарына басым жасаган илимдин, билим берүүнүн жана бизнестин координацияланган интеграциясы экономикалык өсүштү тездетери көрсөтүлөт.

Макалада Кыргызстандын санариптик экономикасын өнүктүрүү мүмкүнчүлүктөрүнө, Кыргыз Республикасынын Жогорку технологиялар паркынын (ЖТП КР) ролуна жана IT-компаниялардын, стартаптардын жана инновациялык долбоорлордун өнүгүшү үчүн жагымдуу чөйрөнү түзүүгө өзгөчө көңүл бурулат.

Киришүү

Көптөгөн өнүгүп келе жаткан өлкөлөр сыяктуу эле Кыргыз Республикасы дагы текстиль өндүрүшү, айыл чарба жана жаратылыш ресурстарын казып алуу сыяктуу кирешеси төмөн тармактарга көз каранды болгон экономика менен салыштырмалуу жакырчылык циклинде калууда.

Ошол эле учурда Кыргызстандын IT-индустриясынын, санариптик экономикасынын жана жасалма интеллект технологияларынын өнүгүшү экономиканы структуралык жактан өзгөртүү жана анын дүйнөлүк атаандаштыкка жөндөмдүүлүгүн жогорулатуу үчүн жаңы мүмкүнчүлүктөрдү ачууда.

Кыргызстанда IT-сектордун өсүшүнө жана технологиялык компаниялардын санынын көбөйүшүнө карабастан, тармактын потенциалы илим, билим берүү жана изилдөө системалары менен жетиштүү деңгээлде интеграцияланбагандыктан толук ишке ашпай келет.

Smile Curve теориясына ылайык (Ши, 1996), эң чоң кошумча нарк изилдөө, иштеп чыгуу жана маркетинг этаптарында түзүлөт, ал эми өндүрүштүн кирешелүүлүгү салыштырмалуу төмөн бойдон калат. Бул өндүрүшкө гана адистешкен өлкөлөр эмне үчүн экономикалык туруксуздукка жана кирешенин азайышына туш болорун түшүндүрөт.

Илимий жаңылык

Макалада билим берүүнү, илимди жана бизнести бириктирген, жогорку технологиялар аркылуу экономикалык өсүштү тездетүүгө багытталган DeepVine технологиялык «лиана» модели сунушталат.

Жасалма интеллект DeepVine концепциясынын негизги элементи катары каралып, транзакциялык чыгымдарды олуттуу кыскартууга, процесстерди автоматташтырууга жана жаңы муундагы интеллектуалдык системаларды түзүүгө жөндөмдүү экени көрсөтүлөт.

Мындан тышкары, технологиялык секирикке жетишкен өлкөлөрдүн тажрыйбасына салыштырмалуу талдоо жүргүзүлүп, Кыргыз Республикасынын инновациялык экономикасын өнүктүрүү үчүн практикалык сунуштар берилет.

Теориялык негиз

Smile Curve өнүмдү түзүү чынжырындагы кошумча нарктын бөлүштүрүлүшүн көрсөтөт:

• «Жылмаюунун» сол тарабы — изилдөө, иштеп чыгуу жана инновациялар (R&D), жогорку кошумча наркты камсыз кылат;
• Төмөнкү бөлүгү — массалык өндүрүш, кирешелүүлүгү төмөн;
• «Жылмаюунун» оң тарабы — маркетинг, брендинг жана коммерциялаштыруу, жогорку киреше алып келет.

Натыйжада, кирешеси төмөн өндүрүш менен чектелген өлкөлөр мүмкүн болгон экономикалык пайданын олуттуу бөлүгүн жоготушат. АКШ, Германия, Япония сыяктуу инновациялык борборлор изилдөөлөрдү, интеллектуалдык менчикти жана бренддерди көзөмөлдөп, өндүрүштү кирешеси төмөн өлкөлөргө өткөрүп беришет.

Экономикалык комплекстүүлүк индекси (ECI) өлкөнүн ар түрдүү жана технологиялык жактан татаал продукцияларды өндүрүү жөндөмүн өлчөйт. ECI көрсөткүчүнүн жогору болушу узак мөөнөттүү экономикалык өсүш, инновациялык мүмкүнчүлүк жана атаандаштыкка жөндөмдүүлүк менен түздөн-түз байланыштуу.

DeepVine концепциясы

DeepVine метафорасы илимий изилдөөлөрдү, билим берүүнү жана IT-бизнести бириктирген технологиялык «лиананы» сүрөттөйт. Ал өнүгүп келе жаткан өлкөлөргө индустриализациянын салттуу этаптарын айланып өтүп, жогорку технологиялардын дүйнөлүк рынокторуна чыгууга мүмкүнчүлүк берет.

DeepVine механизми төмөнкүлөрдү камтыйт:

• Санариптик технологиялар жана жасалма интеллект аркылуу эл аралык рынокторго чыгуудагы тоскоолдуктарды азайтуу;
• Квалификациялуу кадрларды жана инновациялык инфраструктураны өнүктүрүү;
• Стартаптар, технологиялык компаниялар жана корпоративдик R&D долбоорлору аркылуу инновацияларды масштабдоо;
• Жасалма интеллектти, чоң маалыматтарды (Big Data), кванттык эсептөөлөрдү, робототехниканы, жаңы материалдарды жана биотехнологияларды камтыган DeepTech экосистемаларын түзүү.

Бул моделде жасалма интеллект технологиялык өнүгүүнү жана экономикалык өндүрүмдүүлүктү олуттуу тездеткен «жаңы муундагы лиана» катары каралат.

Технологиялык секириктин эл аралык мисалдары

Вьетнам

2000-жылдардын башына чейин Вьетнамдын экономикасы негизинен айыл чарбасына жана текстиль өнөр жайына таянган. Өкмөт изилдөө жана иштеп чыгуу иштерине, санариптик инфраструктурага жана университеттер менен бизнестин кызматташтыгын күчөтүүчү технопарктарды түзүүгө инвестиция салган.

Натыйжада өлкө электроника жана программалык камсыздоо сыяктуу жогорку технологиялык продукциялардын экспортун олуттуу көбөйткөн. Ийгиликтин негизги факторлорунун бири IT-билим берүүнүн, илимий изилдөөлөрдүн жана мамлекеттик экономикалык саясаттын интеграциясы болгон.

Эстония

Tiigrihüpe («Жолборстун секириги») программасы Эстонияда билим берүү системасын, мамлекеттик башкарууну жана телекоммуникациялык инфраструктураны санариптештирүүгө мүмкүндүк берген. Университеттер технологиялык компаниялар менен активдүү кызматташып, инновацияларды жана санариптик кызматтардын экспортун өнүктүргөн.

Бүгүнкү күндө Эстония электрондук өкмөт жана санариптик кызматтар боюнча дүйнөлүк лидерлердин бири болуп саналат.

Руанда

Руанда кеңири масштабдагы зымдуу интернет инфраструктурасын өнүктүрүү баскычын өткөрүп жиберип, түз эле мобилдик төлөмдөрдү жана санариптик мамлекеттик кызматтарды киргизген. Бул калктын финансылык кызматтарга жетүүсүн кеңейтип, IT-сектордун жана технологиялык ишкердиктин өнүгүшүнө шарт түзгөн.

Руанданын тажрыйбасы DeepVine модели инфраструктурасы чектелген өлкөлөрдө дагы натыйжалуу иштей аларын көрсөтөт.

Кыргыз Республикасы: чакырыктар жана мүмкүнчүлүктөр

Кыргыз Республикасы туруктуу экономикалык өсүштү көрсөтүп жаткандыгына карабастан, экономикасы дагы эле кирешеси төмөн тармактарга көз каранды бойдон калууда.

Негизги чакырыктар

• Изилдөө жана иштеп чыгууга бөлүнгөн каражаттын аздыгы;
• Жеке сектордун инновациялык ишмердүүлүккө жетишсиз катышуусу;
• Экономикалык комплекстүүлүк көрсөткүчүнүн төмөндүгү;
• Коммерциялаштырылган илимий иштеп чыгуулардын санынын аздыгы.

Оң факторлор

• Санариптик сабаттуулукка жогорку потенциалы бар жаш калк;
• Кыргызстанда IT-билим берүүнүн өнүгүшү;
• Стартаптардын жана технологиялык компаниялардын санынын өсүшү;
• Инновациялык экосистеманын калыптанышы;
• Мамлекеттик жана жеке секторлордо санариптик трансформациянын өнүгүшү;
• IT-кызматтардын экспортун жана эл аралык кызматташтыкты колдоо.

Бул тармактын өнүгүшүндө Кыргыз Республикасынын Жогорку технологиялар паркы (ЖТП КР) маанилүү ролду ойнойт. Ал IT-индустриянын өсүшүнө көмөктөшүп, резидент компанияларды колдойт, стартаптардын эл аралык рынокторго чыгышына жардам берет жана жогорку технологиялык бизнестин өнүгүшү үчүн шарттарды түзөт.

ЖТП КР жасалма интеллект, инновациялык лабораториялар, билим берүү программалары жана эл аралык өнөктөштүк багытындагы демилгелерди ишке ашырып, Кыргызстанда заманбап технологиялык экосистеманы калыптандырууга салым кошууда.

Мунун мисалы катары жасалма интеллекттин жана чоң тилдик моделдердин негизинде иштелип чыккан KANI TTS долбоорун айтууга болот. Бул долбоор кыргызстандык адистердин дүйнөлүк деңгээлдеги атаандаштыкка жөндөмдүү технологиялык продуктуларды түзө аларын көрсөтөт.

Кыргызстанда DeepTech секторун тездетүү боюнча сунуштар

Кыргызстандын санариптик экономикасын жана туруктуу технологиялык секторун өнүктүрүү үчүн төмөнкү чаралар сунушталат:

• Илимди, бизнести жана билим берүү мекемелерин бириктирген кызматташтык платформаларын түзүү;
• STEM-билим берүүнү жасалма интеллектке, маалыматтарды талдоого жана санариптик көндүмдөргө басым жасоо менен модернизациялоо;
• Изилдөө жана иштеп чыгууларды колдоо механизмдерин күчөтүү;
• Инновацияларга жана R&D тармагына инвестицияларды тартуу үчүн кошумча стимулдарды түзүү;
• Жогорку технологиялар жаатындагы эл аралык кызматташтыкты кеңейтүү;
• Жасалма интеллект, чоң маалыматтар, финтех, агротехнологиялар жана робототехника сыяктуу багыттарды өнүктүрүү;
• Машиналык окутуу, маалыматтарды талдоо жана программалык инженерия боюнча адистерди даярдоо;
• ЖТП КРдин инновациялардын жана IT-кызматтар экспортунун борбору катары ролун мындан ары күчөтүү.

Корутунду

IT-индустрия жана жасалма интеллект DeepVine технологиялык «лианасы» катары кызмат кылып, илимди, билим берүүнү жана бизнести бириктирүү аркылуу өнүгүп келе жаткан өлкөлөргө жогорку кошумча наркы бар тармактарга технологиялык секирик жасоого мүмкүндүк берет.

Эл аралык тажрыйба туруктуу өсүш инновациялык саясаттын, заманбап технологиялардын, билим берүүнүн жана ишкердиктин интеграциясы аркылуу камсыздалаарын көрсөтөт. Кыргыз Республикасы үчүн бул ыкма санариптик экономиканы өнүктүрүүгө, экономикалык комплекстүүлүктү жогорулатууга, атаандаштыкка жөндөмдүү IT-секторду түзүүгө жана өлкөнүн дүйнөлүк технологиялык мейкиндиктеги позициясын бекемдөөгө кеңири мүмкүнчүлүктөрдү ачат.

Бул процессте Кыргыз Республикасынын Жогорку технологиялар паркы негизги роль ойной алат. Ал IT-компанияларды өнүктүрүү, стартаптарды колдоо, жасалма интеллект технологияларын жайылтуу жана кыргызстандык технологиялык чечимдерди эл аралык рынокторго чыгаруу үчүн маанилүү аянтча болуп кызмат кылат.